PART 2: ANG PAGKUKUMPUNI SA MGA BASAG NA PIRASO
Lumipas ang dalawang taon mula noong araw na gumuho ang buong mundo ko sa resort na iyon. Ang dating bahay na puno ng tawanan at harutan ng mga bata ay naging isang malamig at piping saksi sa aking pangungulila. Bawat sulok ay may alaala ni Cicilia—ang amoy ng paborito niyang niluluto sa kusina, ang mga laruang nakakalat noon na dati’y kinaiinisan ko ngunit ngayon ay labis kong hinahanap-hanap, at ang katahimikang tila sumasampal sa akin gabi-gabi na ako lamang ang may kasalanan kung bakit ako nag-iisa.
Hindi naging madali ang bawat araw. Nawalan ako ng gana sa trabaho, ngunit pinilit kong magpakatatag dahil alam kong may responsibilidad pa rin ako. Buwan-buwan, maaga kong inihahanda ang sustento para sa aking dalawang anak—sina Joshua, labing-isang taong gulang, at si Bea, pitong taong gulang. Subalit hindi pera ang kailangan ng mga bata kundi ang presensya ng isang ama, bagay na ipinagkait ko sa kanila dahil sa aking pansariling kahangalan.
Isang Sabado, naglakas-loob akong tumawag sa biyenan kong babae, si Nanay Tessie. Siya lamang ang tanging tulay na hindi tuluyang nagsara sa akin, bagamat ramdam ko pa rin ang matinding hinanakit sa kanyang tinig.
“Nay, maari ko po bang mabisita ang mga bata? Kahit sa labas lang po ng bahay ninyo. Miss na miss ko na po sila,” pakiusap ko habang nanginginig ang aking boses.
Nagbuntong-hininga si Nanay Tessie mula sa kabilang linya. “Esmael, alam mong malalim ang sugat na iniwan mo kay Cicilia at sa mga apo ko. Pero bilang ama, may karapatan ka pa ring makita sila. Huwag kang gagawa ng gulo rito.”
Nang hapong iyon, nagtungo ako sa bahay ng aking mga biyenan. May bitbit akong mga bagong damit, laruan, at paboritong meryenda ng mga bata. Pagkababa ko ng sasakyan, nakita ko si Joshua na nagbibisikleta sa tapat ng bakod. Nang makita niya ako, agad siyang tumigil at bumaba sa bisikleta. Walang ngiti sa kanyang mukha. Ang dating batang tumatakbo at yumayakap sa akin tuwing uuwi ako galing sa opisina ay nakatayo ngayon nang may pag-aalinlangan.
“Joshua, anak…” lumuhod ako sa kanyang harapan upang maging kapantay ko siya. “Kamusta ka na? May dala si Papa na paborito mong pizza.”
Tumingin siya sa mga hawak ko bago tumingin nang diretso sa aking mga mata. “Bakit ngayon ka lang pumunta, Pa? Noong recognition day ko, hinintay kita. Sabi ni Mama baka busy ka raw, pero alam kong ayaw mo na kaming makasama.”
Parang tinarak na naman ang puso ko. “Patawarin mo si Papa, anak. Nagkamali si Papa nang malaki. Pero araw-araw, kayo lang ang iniisip ko.”
Lumabas ng pinto si Bea, kasunod si Cicilia. Natigilan ako nang makita ko ang aking asawa. Iba na ang kanyang tindig. Mas maikli na ang kanyang buhok, maayos ang kanyang bihis, at may liwanag sa kanyang mukha na matagal kong hindi nakita noong kami pa ay magkasama. Wala na ang lungkot at puyat na dulot ng mga gabing pinaghihintay ko siya. Ngunit sa likod ng kanyang kalmado at magandang mukha, naroroon ang pader na itinayo niya laban sa akin.
“Mama!” sigaw ni Bea, sabay tago sa likod ng kanyang ina nang makita ako. Ang bunsong anak ko ay tila natatakot na sa sarili niyang ama.
Huminga nang malalim si Cicilia at dahan-dahang lumapit. “Bea, lumapit ka sa Papa mo. Magmano ka.”
Mabigat ang mga yabag ni Bea habang lumalapit, inabot ang aking kamay, at nagmano nang walang imik bago mabilis na bumalik sa tabi ng kanyang kuya. Ang lamig ng kanyang pakikitungo ay mas masakit pa kaysa sa anumang panunumbat.
“Cicilia, pwede ba tayong mag-usap?” pakiusap ko.
Tumingin siya sa mga bata. “Joshua, ipasok mo ang kapatid mo sa loob at kumain kayo roon.”
Nang maiwan kaming dalawa sa tapat ng bakod, hindi ko napigilan ang pagtulo ng aking mga luha. “Cicilia, patawarin mo ako. Hindi lumilipas ang isang araw na hindi ko pinagsisisihan ang nagawa ko sa inyo. Handa akong magbago, handa kong gawin ang lahat, mabigyan mo lang ako ng kahit katiting na pagkakataon.”
Tiningnan lamang ako ni Cicilia nang walang galit, ngunit puno ng matinding kalungkutan. “Esmael, matagal na kitang pinatawad. Pinatawad kita hindi dahil karapat-dapat ka, kundi dahil ayokong mabuhay na may dalang poot sa puso ko habang pinalalaki ang mga anak natin.”
Nabuhayan ako ng loob. “Kung ganoon, pwede pa nating subukan? Pwede pa tayong magsimula muli?”
Umiling siya nang marahan. “Ang pagpapatawad ay hindi nangangahulugang pagbabalik sa dati. Ang tiwala, Esmael, parang basong nabasag. Kahit pulutin mo ang bawat bubog at idikit muli, hindi na ito kailanman magiging buo at makinis. Sa tuwing titingnan kita, maaalala ko ang sakit, ang pagsisinungaling, at ang araw na ipinahiya mo kami. Hindi ko na hahayaang maranasan ulit iyon ng mga anak ko at ng sarili ko.”
“Pero mahal pa rin kita, Cicilia,” bulong ko.
“Kung minahal mo ako, hindi mo kami sinugal para sa panandaliang libog at pansariling ligaya. Tanggapin mo na tapos na tayo. Maging maayos kang ama sa mga bata dahil kailangan ka pa rin nila. Pero sa pagitan nating dalawa, wala nang babalikan.”
Tumalikod si Cicilia at pumasok sa loob ng bahay. Naiwan akong muli sa labas ng bakod, lumuluha sa gitna ng init ng araw. Doon ko natutunan ang pinakamasakit na aral sa buhay: may mga sugat na kahit maghilom ay nag-iiwan ng malalalim na pilat, at may mga pagkakamali na hinding-hindi na mabubura kahit anong luha o pagmamakaawa ang iyong ialay.
Mula sa araw na iyon, itinuon ko ang aking buong lakas hindi sa pagpupumilit na bumalik sa buhay ni Cicilia, kundi sa dahan-dahang pagbawi sa tiwala ng aking mga anak. Tuwing Linggo ay sinusundo ko sila upang mamasyal. Noong una, tahimik sila sa loob ng sasakyan. Hindi sumasagot si Joshua kapag kinakausap ko, at si Bea ay laging naghahanap sa kanyang ina.
Ngunit hindi ako sumuko. Tiniis ko ang bawat panlalamig, sinagot ko nang tapat ang mga mahihirap na tanong ni Joshua tungkol sa kung bakit hindi na kami magkasama ng kanyang Mama, at inamin ko sa kanya ang aking kahinaan nang hindi sinisiraan ang sinuman. Dahan-dahan, sa paglipas ng mga buwan, nagsimulang lumambot ang kanilang mga puso. Muli kong narinig ang tawa ni Bea nang ipasyal ko siya sa palaruan, at nagsimula nang humingi ng payo si Joshua tungkol sa kanyang pag-aaral.
Ngunit tuwing ihahatid ko sila pauwi sa bahay ng kanilang ina, at makikita ko si Cicilia na naghihintay sa may pinto, batid kong hanggang doon na lamang ang aking papel. Isa na lamang akong bisita sa buhay ng pamilyang dati ay aking pinamumunuan.
PART 3: ANG HULING HAKBANG AT BAGONG SIMULA
Tatlong taon pa ang lumipas. Labinlimang taon na si Joshua at nakatapos na ng elementarya si Bea. Ang dating matinding sakit at bigat sa aking dibdib ay napalitan ng isang mapayapang pagtanggap sa aking naging kapalaran. Natuto akong mamuhay na may kasamang pagsisisi, ngunit ginamit ko ang pagsisising iyon upang maging isang mas mabuting tao, isang tapat na manggagawa, at isang responsableng ama.
Isang araw ng Sabado, nagpunta ako sa bahay nina Cicilia upang ihatid ang allowance ng mga bata. Sa pagkakataong ito, hindi na sa labas ng bakod ang aking hintayan. Pinapapasok na ako sa sala, isang pagbabagong bunga ng matagal na pagpapakumbaba at pagpapakita na nirerespeto ko ang mga hangganan na inilatag ni Cicilia.
Habang naghihintay ako sa sala, napansin ko ang isang lalaking lumabas mula sa kusina, may hawak na pitsel ng tubig at nakangiti. Siya si Arthur, isang inhinyero at biyudo na may isang anak. Nabalitaan ko mula sa aking mga kapatid na matagal nang nanliligaw si Arthur kay Cicilia, at nitong mga huling buwan ay naging magkasintahan na sila.
Napatayo ako nang magtama ang aming paningin.
“Ikaw siguro si Esmael,” magalang na wika ni Arthur habang inilalapag ang pitsel sa mesa at iniaabot ang kanyang kanang kamay. “Ako si Arthur.”
Tiningnan ko ang kanyang kamay bago ko ito tinanggap at mahigpit na kinamayan. “Ako nga. Magandang umaga.”
“Nabanggit ka sa akin nina Joshua at Bea. Palagi nilang ikinukuwento ang mga lakad ninyo tuwing katapusan ng linggo,” patuloy ni Arthur nang walang bakas ng pagmamataas o pag-aalipusta. May senseridad sa kanyang boses na nagpatunay sa akin kung bakit siya nagustuhan ng pamilya. “Gusto ko lang ipaalam sa iyo, Esmael, na nirerespeto ko ang pagiging ama mo sa kanila. Wala akong balak agawin ang lugar mo sa mga bata. Narito lamang ako upang alagaan sila at ang nanay nila.”
Bago pa man ako makasagot ay lumabas na si Cicilia mula sa silid. Nang makita niya kaming dalawa na magkaharap, nagkaroon ng bahagyang kaba sa kanyang mga mata, ngunit agad itong napalitan ng kapanatagan nang makitang payapa ang sitwasyon.
“Arthur, pwede mo bang tulungan si Joshua sa project niya sa likod?” malambing na wika ni Cicilia.
“Walang problema,” sagot ni Arthur sabay tapik sa aking balikat bago nagtungo sa likod-bahay.
Naiwan kaming muli ni Cicilia. Tinitigan ko siya. May singsing na sa kanyang palasingsingan—isang simpleng singsing na pilak na sumisimbolo sa kanilang engagement.
“Mukhang mabuting tao si Arthur,” basag ko sa katahimikan, pinipigilan ang kaunting kirot na sumagi sa aking puso.
Bahagyang ngumiti si Cicilia, isang ngiti ng tunay na kaligayahan. “Mabuti siyang tao, Esmael. Ipinadama niya sa akin na mahalaga ako, at minahal niya ang mga bata na parang sarili niyang dugo. Hindi siya perpekto, pero tapat siya. Iyon lang naman ang tangi kong hinangad noon pa man.”
Yumuko ako. “Alam ko. At habang-buhay kong dadalhin ang hiya na hindi ko nagawang ibigay iyon sa iyo noong mga panahong ako ang may hawak ng iyong puso.”
Huminga nang malalim si Cicilia at umupo sa katapat kong sopa. “Huwag mo nang dalhin ang hiya, Esmael. Matagal na kitang pinatawad, at nakikita ko ang pagsisikap mo para sa mga bata nitong mga nakaraang taon. Naging mabuting ama ka sa kanila, at pinasasalamatan kita roon. Masaya ako ngayon, at nais kong maging masaya ka rin para sa sarili mo.”
Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, naramdaman ko ang pagluwag ng lubid na nakasakal sa aking leeg. Ang kapatawarang noon ay inaakala kong pilit ay isa na palang ganap na kalayaan—kalayaan para sa kanya na magmahal muli, at kalayaan para sa akin na palayain ang aking sarili sa gapos ng nakaraan.
Nang sumapit ang araw ng kasal nina Cicilia at Arthur, hindi ako dumalo sa seremonya upang bigyan sila ng puwang at respeto, ngunit pumayag ako nang may buong galak na ihatid si Bea at si Joshua sa simbahan. Nakita ko ang aking mga anak na maayos ang bihis, nakangiti, at walang bahid ng galit o trauma sa kanilang mga mukha.
Bago pumasok sa simbahan si Joshua, lumapit siya sa akin sa tabi ng kotse.
“Pa, salamat po sa paghatid sa amin,” sabi ng binatilyo.
“Galingan mo sa pag-alalay sa Mama mo sa loob, ha?” bilin ko sabay ayos sa kurbata niya. “Alagaan mo rin ang kapatid mo.”
Niyakap ako ni Joshua nang mahigpit—isang buo at tapat na yakap na matagal kong hinintay. “Mahal ka namin, Papa. Kahit anong mangyari, ikaw pa rin ang Papa namin.”
Nang kumalas siya sa yakap at pumasok sa simbahan kasama si Bea, naiwan akong nakatayo sa labas habang umaalingawngaw ang tugtog ng organo mula sa loob. Tumulo ang aking luha, ngunit sa pagkakataong ito, hindi ito luha ng pagsisisi o kapaitan. Ito ay luha ng kapayapaan.
Nawalan ako ng asawa dahil sa sarili kong kahangalan. Nasira ko ang pangarap kong buong tahanan para sa isang panandaliang pagnanasa na walang ibinungang mabuti. Ngunit sa huli, natutunan kong ang tunay na pagsisisi ay hindi nagtatapos sa pagmumukmok sa lungkot, kundi sa pagtanggap sa mga bunga ng iyong desisyon at pagpili na maging mas mabuti para sa mga taong umaasa pa rin sa iyo.
Hindi ko na maibabalik ang kahapon, at hindi ko na maitatama ang lahat ng aking nasira. Ngunit habang pinapanood ko ang pagsasara ng pinto ng simbahan, napangiti ako sa gitna ng aking mga luha. Ang pamilyang minsan kong sinaktan ay masaya na ngayon, at kahit mula sa malayo, patuloy ko silang babantayan at mamahalin—bilang isang amang natuto sa pinakamasakit na paraan kung ano ang tunay na kahulugan ng katapatan at pag-ibig.