PART 2: ANG PAGKABUNYAG NG LIHIM AT ANG PAGHAHARAP
“Kay Tito Dennis.”
Nang marinig ko ang pangalang iyon mula sa tuyot at nanginginig na labi ng sarili kong anak, pakiramdam ko ay gumuho ang semento sa ilalim ng aking mga paa. Si Dennis. Ang bunso kong kapatid. Ang paboritong anak ni Nanay Carmen na kahit kailan ay hindi natutong magbanat ng buto dahil palaging sinasabing sakitin at maseselan ang katawan. Si Dennis na huling balita ko ay nagbubukas daw ng maliit na water refilling station—iyon pala, ang dugo, pawis, at bawat patak ng pagod ko sa Mindanao ang lumalamon sa lahat, habang ang sarili kong laman at dugo ay halos mamalimos ng tinapay sa labas ng eskuwelahan.
Nanatili akong nakakubli sa likod ng malaking puno ng mangga malapit sa tindahan. Nanginginig ang aking mga kamay sa halo-halong galit, lungkot, at matinding panunumbat sa sarili. Pinanood ko kung paano pilit na inabot ni Nico, ang kaklase at kaibigan pala ni Lia, ang siopao sa kamay ng anak ko.
“Kainin mo na, Lia. Hindi malalaman ng lola mo. Walang magsusumbong,” malambing ngunit puno ng awa na pakiusap ni Nico.
Dahan-dahang tinanggap iyon ni Lia. Nang kumagat siya, nakita ko ang pagpatak ng luha sa kanyang mga pisngi. Kinain niya iyon nang buong pag-iingat, na para bang isang mamahaling handog ang isang simpleng siopao. Diyos ko. Ilang taon akong nagpakahirap sa initan, umakyat sa matatayog na scaffolding, halos mamatay sa pagod para lamang mabigyan siya ng magandang kinabukasan, pero ang batang iniwan ko ay pinarusahan ng mismong pamilyang pinagkatiwalaan ko.
Nang maghiwalay ang dalawa at bumalik si Lia sa dorm upang magpahinga bago ang panggabing klase, nagpasiya akong huwag munang magpakita. Hindi pa ito ang tamang oras. Kailangan kong tipunin ang lahat ng ebidensya upang walang makapagpabulaan sa maruming larong ito.
Bumalik ako sa faculty room. Hinarap ko si Mrs. Reyes at buong kababaang-loob na hiniling ang lahat ng kopya ng mga dokumento: ang aplikasyon ni Lia bilang scholar, ang mga resibo ng binabayaran niyang maliit na dorm fee gamit ang allowance mula sa pamahalaan, at ang rekord ng mga awards na hindi ko man lang nalaman dahil sa maling contact number na sinadyang ilagay ni Nanay. Habang hawak ko ang mga papeles, lumabas ako at dumiretso sa pinakamalapit na sangay ng bangko kung saan ko buwan-buwang ipinapadala ang pera sa remittance account ng aking ina.
Dahil regular akong nagpapadala at may hawak akong mga transaction receipt sa aking online banking app sa cellphone, madali kong na-trace ang bawat perang pumasok. Ang ₱48,000 na ipinadala ko noong isang linggo para sa laptop ni Lia? Na-withdraw nang buo isang oras lang matapos kong maipadala.
Sumakay ako ng traysikel patungo sa bahay ng nanay ko sa karatig-bayan. Lumang bahay namin ito noon, ngunit pagtapat ko, halos hindi ko na makilala ang bakuran. May bagong pintura ang gate. Nakaparada sa garahe ang isang makinang at bagong biling motorsiklo—ang uri ng motorsiklo na matagal nang gustong bilhin ni Dennis. May nakakabit na rin na bagong aircon unit sa bintana ng kuwarto ni Dennis.
Bumukas ang pinto bago pa man ako makakatok. Lumabas si Nanay Carmen, may bitbit na basket ng prutas, maayos ang bihis, may gintong kuwintas sa leeg. Nang makita niya ako, napaatras siya at halos mabitawan ang basket.
“M-Marco?! Bakit nandito ka? Akala ko ba sa susunod na buwan pa ang uwi mo?” utal-utal niyang tanong, bakas ang panlalaki ng mga mata at pamumutla ng mukha.
“Umuwi ako, Nay,” malamig kong sabi, pinipilit na ikulong ang bulkang pumuputok sa aking dibdib. “Sabi mo kasi may boyfriend si Lia. Sabi mo pasaway at waldas. Umuwi ako para ayusin ang pamilya ko.”
Biglang lumabas mula sa sala si Dennis, may hawak na mamahaling smartphone—ang pinakabagong modelo—at nakasuot ng branded na t-shirt. “Kuya! Nandito ka pala! Mabuti naman at napasyal ka. Kumusta ang Mindanao?” masigla niyang bati, walang kamalay-malay.
Pumasok ako sa sala nang hindi nag-aalis ng sapatos. Tumingin ako sa paligid. May 55-inch smart TV sa dingding. May bagong refrigerator sa kusina. Ang buong bahay ay amoy karangyaan—karangyaang binayaran ng gutom at hiya ng anak ko.
“Nay, Dennis, nasaan ang laptop ni Lia?” mahinang tanong ko habang nakatayo sa gitna ng sala.
Nagkatinginan ang mag-ina. Agad na sumagot si Nanay, mabilis at may halong inis. “Sinabi ko na nga sa’yo sa telepono, Marco! Ibinenta ng anak mo! Sumama ang loob ko dahil binigyan mo ng ganoon kalaking halaga, tapos ibinili lang ng kung anu-anong pampaganda at ipinanglibre sa lalaki niya sa labas! Hindi na natuto ang batang iyon, manang-mana sa—”
“Huwag mong idadamay si Andrea dito, Nanay!” sigaw ko na nagpatahimik sa buong kabahayan.
Nanginginig ang mga pader sa lakas ng boses ko. Inilabas ko mula sa aking bag ang folder na ibinigay ng eskuwelahan at ang makapal na printout ng aking remittance history. Buong lakas ko itong ibinalibag sa salaming mesa sa gitna ng sala. Lumikha iyon ng malakas na lagablab ng tunog.
“Ano ito, Nay?!” turo ko sa folder. “Limang taon kayong nagpapakasasa sa pera ko habang ang anak ko, scholarship ang bumubuhay! Kalahating pandesal lang ang kinakain niya sa tanghalian dahil natatakot siyang pagalitan ninyo kapag humingi siya ng baon! Kinaltasan mo ang numero ko sa school para hindi ako maabot ng mga guro!”
Napalunok si Dennis at dahan-dahang humakbang paatras, ngunit hinarang ko siya. “At ikaw, Dennis! Ilang taon ka na? Trenta? Hanggang kailan ka sususo sa akin? Ang motorsiklo mo, ang telepono mo, ang luho mo—galing sa dugo at pawis ko habang ang pamangkin mo ay niloloko ninyong waldas at pabigat!”
Nagsimulang umiyak si Nanay Carmen, ngunit hindi luha ng pagsisisi kundi luha ng pagtatanggol sa sarili. “Marco, anak kita! Kapatid mo si Dennis! Obligasyon mong tulungan kami! Si Lia, bata pa iyan, hindi kailangan ng maraming pera! Si Dennis ang lalaki, nagtatayo siya ng negosyo para sa pamilya!”
“Negosyo?!” sigaw ko, kasabay ng pait na tumulo sa aking mga mata. “Obligasyon kong buhayin kayo habang pinapabayaan ninyong mamatay sa gutom ang sarili kong anak?! Siniraan mo siya sa akin, Nay! Sinabi mong may tattoo siya, sinabi mong naglalagalag siya, para ano? Para hindi ako umuwi! Para manatili akong bangko ninyo sa malayo!”
Hindi nakakibo si Nanay. Yumuko si Dennis, hindi makatingin nang diretso sa aking mga mata.
“Kunin mo ang susi ng motor mo, Dennis,” utos ko sa boses na walang bahid ng emosyon. “Lahat ng gamit na binili gamit ang perang ipinadala ko ngayong buwan, isusuko mo. Dahil pagkatapos ng araw na ito, kahit isang kusing, walang papasok sa pamamahay na ito. At ang anak ko? Kukunin ko siya ngayon din.”
Tumalikod ako at hindi na lumingon sa mga tawag at pagmamakaawa ng nanay ko. Pumatak ang ulan habang naglalakad ako pabalik sa bayan, ngunit mas malakas ang ulan sa aking puso. May isang bagay na lamang akong kailangang ayusin bago matapos ang lahat—ang humingi ng tawad sa batang pinabayaan ko nang napakatagal.
PART 3: ANG WAKAS AT BAGONG SIMULA
Madilim na ang paligid nang marating ko muli ang tarangkahan ng pampublikong paaralan kung saan nag-aaral si Lia. Kinausap ko ang guwardiya at ang namamahala sa dormitoryo. Pagkatapos ipakita ang aking valid ID at ang sulat mula kay Mrs. Reyes, pinayagan nila akong umakyat patungo sa silid ng aking anak.
Maliit ang dormitoryo. Sa dulo ng pasilyo, may isang maliit na kuwartong may apat na double-deck. Sa pinakailalim na kama sa sulok, nakaupo si Lia. Nakapatong sa kanyang kandungan ang isang luma at tastas na kuwaderno, habang nag-aaral siya sa ilalim ng maliit na desk lamp na pinagtiyagaan niyang kabitan ng tape dahil basag na ang lalagyan.
Sa tabi ng kanyang unan, nandoon ang binalot na kalahating pandesal mula kaninang tanghali.
Tumayo ako sa may pintuan. Hindi ko na napigilan ang pagpihit ng aking puso. Ang bawat sakripisyo ko sa mga construction site sa malayong isla—ang mga gabi na natutulog ako sa barracks na yero lang ang bubong, ang mga sugat sa aking mga braso, ang lungkot ng pangungulila—lahat ng iyon ay nawalan ng saysay dahil sa naging resulta. Nabigo kong protektahan ang nag-iisang alaala ng aking asawa.
“Lia…” mahina, nanginginig kong tawag.
Napatigil ang ballpen ng aking anak. Dahan-dahan siyang nag-angat ng mukha. Nang magtama ang aming mga mata, walang pagkakilala sa unang segundo. Ngunit unti-unting lumaki ang kanyang mga mata, at kasabay nito ang pagbaha ng takot sa kanyang mukha. Agad niyang itinago ang kalahating tinapay sa likod niya at mabilis na tumayo, nanginginig ang buong katawan.
“P-Papa?” bulong niya, na tila ba nakakita ng multo. “Bakit po kayo nandito? Galit po ba kayo? P-Patawad po… hindi ko po ginastos ang pera sa masama, wala po akong lalaki, nag-aaral po ako nang mabuti, pakiusap huwag ninyo po akong pagalitan…”
Nagsimulang umagos ang luha sa kanyang mapupulang pisngi. Ang kanyang reaksyon ay hindi pananabik, kundi takot—takot na bunga ng limang taong paninira at pananakot ng kanyang sariling lola. Sinabi sa kanya ng nanay ko na galit ako, na ikinahihiya ko siya, na ayaw ko siyang kausapin dahil pabigat siya.
Hindi na ako nakapagsalita. Lumapit ako nang mabilis at mahigpit siyang niyakap.
Bumagsak ang aking mga tuhod sa sahig habang yakap-yakap ko ang napakapayat niyang katawan. Ramdam na ramdam ko ang bawat tadyang sa kanyang likod. Napahagulgol ako nang walang pag-aalinlangan sa loob ng maliit na silid na iyon.
“Anak… patawarin mo si Papa. Patawarin mo ako, Lia…” umiiyak kong sambit, halos mabulunan sa sarili kong luha. “Ako ang may kasalanan. Ako ang naging bulag. Alam ko na ang lahat, anak. Alam ko na ang lahat.”
Napatigil si Lia. Naramdaman ko ang pagluwag ng paninigas ng kanyang katawan. Ilang sandali pa, naramdaman ko ang maliliit niyang mga kamay na yumakap sa aking batok. Doon bumigay ang lahat ng pait, takot, at lungkot na kinikimkim niya simula noong sampung taong gulang pa lamang siya. Umiyak siya nang ubos-lakas sa aking balikat, humihikbi na parang sanggol na matagal nang nawalay sa kanyang ina.
“Papa… gutom na gutom na po ako noon… pero ayaw kong humingi kasi sabi ni Lola magagalit ka raw sa akin… sabi niya ayaw mo na akong makita…” sumbong niya sa pagitan ng mga hikbi.
“Hindi totoo iyon, anak. Mahal na mahal ka ni Papa. Ikaw lang ang dahilan kung bakit ako nabubuhay at nagtatrabaho. Patawarin mo ako dahil hindi kita pinakinggan noon. Pero nangangako ako sa’yo, hinding-hindi na mauulit ito.”
Nang gabing iyon, inimpake namin ang kakaunting gamit ni Lia. Wala siyang dalang marami—tatlong lumang damit, mga sertipiko ng karangalan mula sa eskuwelahan na maingat niyang itinago sa isang plastic envelope, at ang lumang litrato naming tatlo kasama ang kanyang yumaong nanay na si Andrea.
Dinala ko siya sa isang disenteng kainan sa bayan. Ipinag-order ko siya ng mainit na sabaw, karneng baka, manok, sariwang prutas, at mainit na kanin. Noong una, nahihiya pa siyang sumubo, tila natatakot na baka bawiin ang pagkain sa harap niya. Ngunit nang ngumiti ako at sabihing, “Kainin mo lahat, anak, para sa’yo lahat iyan,” kumain siya nang may totoong ngiti sa kanyang mga mata—isang ngiti na limang taon kong hindi nasilayan.
Kinabukasan, pormal kong inasikaso ang kanyang mga dokumento sa tulong ni Mrs. Reyes. Pinasalamatan ko rin nang personal ang batang si Nico at ang kanyang pamilya sa kabutihang ipinakita nila kay Lia noong mga panahong walang-wala ang anak ko. Nag-iwan ako ng tulong pinansyal para sa pag-aaral ng bata bilang pasasalamat sa pagiging tunay na kaibigan nito kay Lia.
Bumalik ako sa bahay ni Nanay Carmen sa huling pagkakataon upang kunin ang birth certificate at iba pang legal na dokumento ni Lia. Nang makita ako ni Nanay, lumuhod siya at humingi ng tawad, sinasabing nagkamali siya at nagpadala lamang sa kapritso ni Dennis. Ngunit matatag na ang aking pasya.
“Pinapatawad kita bilang nanay ko,” sabi ko nang may buong hinahon ngunit may pader ng hangganan. “Hindi ko kayo idedemanda alang-alang sa pagiging pamilya natin. Ngunit tapos na ang buwanang sustento. Malalaki na kayo. May lakas pa si Dennis para magtrabaho. Ang perang kikitain ko mula ngayon ay para lamang sa pag-aaral at kinabukasan ng anak ko.”
Umalis kami sa lalawigang iyon nang walang bitbit na galit, kundi kapayapaan at determinasyon. Nag-file ako ng resignation sa aking kumpanya sa Mindanao at lumipat sa isang proyektong pang-inhinyero malapit sa Maynila upang hindi na muling mahiwalay sa aking anak.
Umarkila ako ng isang maaliwalas na apartment malapit sa bagong eskuwelahan ni Lia. Sa unang linggo namin doon, binilhan ko siya ng bagong uniporme, sapatos, at ng tunay na laptop na magagamit niya sa kanyang pag-aaral.
Isang gabi, habang nagluluto ako ng paborito niyang sinigang sa kusina, lumapit si Lia sa akin. Maayos na ang kulay ng kanyang balat, may sigla na ang kanyang mga mata, at bumabalik na ang bilog ng kanyang mga pisngi. Niyakap niya ako mula sa likod at bumulong:
“Salamat po, Papa. Akala ko po nakalimutan niyo na ako.”
Humarap ako sa kanya, pinunasan ang munting pawis sa kanyang noo, at ngumiti nang buong galak. “Kahit kailan, Lia, hindi ka makakalimutan ni Papa. Magsisimula tayo ulit, magkasama.”